Publicatie Opinie

Column door Sybrand Frietema de Vries ( Friesch Dagblad 21 juli 2017 )
Warme huizen zonder gas
Hoe verwarmen al die Europese landen die geen Groninger gas hebben hun huizen ? Al die landen die geen gasbel hebben die ze door Shell laten leeghalen en voor weinig verkopen aan burgers en bedrijven. In landen met een vergelijkbaar klimaat en demografie zoals Denemarken moet het in huis vast altijd koud zijn.
Dat valt wel mee. Het gasbelloze en van kolen en stookolie afhankelijke Denemarken moest met een andere oplossing komen voor de verqwarming van de huizen. En die vonden ze.
Tijdens de oliecrises in de jaren zeventig werd in Denemarken het roer omgegooid. Met een aantal simpele regels werd de basis gelegd voor de overgang naar een duurzame warmtevoorziening.
Zo werd het bij de wet verboden om winst te maken met energiesystemen, zoals de levering van warmte in een woning. Met zo'n regeling blijkt dat een coöperatieve vorm altijd goedkoper warmte levert dan overheid (nutsbedrijven) of markt (bedrijven met private investeerders). Meer dan 60 procent van de Deense huishoudens is aangesloten op een coöperatief warmtenet; het grootste deel daarvan is inmiddels duurzaam. De gebruikers zijn tevens de eigenaren.
Bij wet is ook vastgelegd dat overstappen naar collectieve warmte voor een huishouden geen gedoe mag zijn of duurder. In Denemarken heeft die collectieve aanpak gezorgd voor een voor consumenten heel simpel aanbod : volledige ontzorging, goedkope leningen voor de investeringen van de coöperatie en haar leden, en de zekerheid dat de kosten laag zijn.
Waarom lukt zoiets niet in Nederland ?
Daar is een simpele verklaring voor. Gemak van gas-in-elk-huis heeft het zicht op collectieve oplossingen weggenomen. Huishoudens beginnen de individule noodzaak te voelen om vaarwel te zeggen tegen fossiele brandstoffen maar zien tegelijkertijd niet een gemakkelijke of goedkope oplossing. Terwijl, als je samenwerkt, de kosten lager worden en 'het gedoe minder' - dat is een simpele economische wetmatigheid.
Ironisch genoeg is een goed voorbeeld daarbij ..... gas. In de jaren zestig werd binnen een decennium een complete infrastructuur voor aardgas collectief aangelegd, dorp na dorp, wijk na wijk. Daardoor waren de kosten per huishouden laag. Niet alleen in de steden, ook in het buitengebied. Dat laatste : niet onbelangrijk in Fryslân.
Hoe kunnen we dit Deense model laten werken in Fryslân. Ik heb een paar stappen die ons de goede weg op moeten helpen.
Allereerst kunnen gemeenten beter stoppen met het communiceren via allerhande 'loketten' om
Zo werd het bij wet verboden om winst te maken met energiesystemen, zoals de levering van warmte in een woning
burgers met incidentele subsidies op te roepen zelf ingewikkelde toeren uit te halen om hun huizen 'van het gas af te halen'. Het is bizar om burgers op te roepen riskante grote investeringen te doen die beter en goedkoper collectief kunnen worden ontzorgd en uitgevoerd.
Zorg daarbij zo snel miogelijk voor een gemeentelijk energieplan. Daarin is onder meer vastgelegd onder welke voorwaarden groepen burgers en bedrijven zelf, collectief, infrastructuur kunnen aanleggen en beheren. Laten we die infrastructuur niet aan de markt, aan private bedrijven weggeven. Dat werkte niet in Denemarken, dus laten wij daarvan leren.
Maak daarbij de weg vrij voor warmtecoöperaties. Zorg voor ondersteuning, duidelijke spelregels en langjarige perspectieven. Geen subsidies voor de happy few maar goedkope leningen voor iedereen. Laat die coöperaties met de beste Friese bedrijven oplossingen bedenken en uitvoeren. Werk genoeg de komende jaren.
Warmte zonder gas. Het kan eerlijk, duurzaam en goedkoop. Vraag maar aan de Denen.
Friesch Dagblad 19 juni 2017 door Frans Wijnands
Gaswinning veel te lang belangrijker dan de veiligheid van de Groningers
"Pervers" en "onbegrijpelijk". Manuel Sintubin, hoogleraar geologie aan de KU Leuven, is snoeihard in zijn oordeel over de manier waarop de Nederlandse overheid de gaswinning door de NAM in Noordoost-Groningen heeft laten begaan. Commercieel gewin boven veiligheid
Leuven | " De overheid heeft in dit hele dossier volgens mij duidelijk gefaald, door niet snel pro-actief een leidende rol te nemen in onderzoek en regulering van de gaswinning vanuit het perspectief van de veiligheid van de Groningse bevolking. Volgens mij heeft de overheid veel te lang en te veel gesteund op de expertise van de NAM die - overigens volledig legitiem en begrijpelijk - vooral vanuit de consolidatie van de gaswinning dacht en denkt."
Al sinds 2014 is de Leuvense geoloog Manuel Sintubin betrokken bij het onderzoek naar de aardbevingen. Niet als onderzoeker ter plaatse maar als volger op afstand. " Uit interesse ", zoals hij zegt.
Maar zijn onafhankelijke bevindingen, oordeel en adviezen worden met belangstelling beluisterd, vooral ook door de Groningers zelf die hem bij wijze van spreken de hemd van het lijf vragen. Vooral natuurlijk over het aardbevingsgevaar.
Nee, hij voelt zich niet beschouwd als een lastige klant. " Ik denk dat ik al een steentje in de rivier verplaatst heb. Mijn expertise wordt serieus genomen. De NAM, de overheden en het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) nemen mijn adviezen klaarblijkelijk in overweging. " Met de lokale wethouders is hij, zoals hij het zelf zegt " on speaking terms ".
De relatie met de Nationaal Coördinator daarentegen is onduidelijker : "Het is een ontzettend traag proces, maar beetje bij beetje komen we er wel ", klinkt het - ondanks alle kritiek - toch nog een beetje optimistisch.
Maar die kritiek op de hele gang van zaken, jarenlang, liegt er niet om. Het feit dat de belangen van gaswinning voorrang blijven hebben op de veiligheid van de bevolking noemt hij onverbloemd "pervers".
"Dat woord slaat vooral op het feit dat zwaar geïnvesteerd wordt in versterking van gebouwen en dus de minimalisering van het risico op slachtoffers. Maar ook in een versterkt gebouw voelt men nog altijd aardbevingen. Dit neemt dus de angst die er heerst niet weg. Want eenmaal versterkt, kan dit tegen de Groningers gebruikt worden om zich eigenlijk niet meer zorgen te hoeven maken over de seismiciteit in het gebied." En juist die seismiciteit, het aardbevingsgevaar, moet volgens Sintubin centraal staan in het onderzoek en dan met name hoe dat het beste onder controle kan worden gehouden.

Rompslomp
"Ik vind inderdaad dat er in de vijf jaar na Loppersum enorm getreuzeld is. Het is ronduit frusterend om te zien hoeveel tijd de Nederlandse overheid verloren heeft en nog verliest aan bureaucratische rompslomp, werkgroepen en rondetafelgesprekken."
"Zo is het onderzoek naar alles wat zich ondergronds afspeelt de verantwoordelijkheid van het ministerie van Economische Zaken, maar het bovengrondse onderzoek, zoals naar de stevigheid van de gebouwen, is in handen van de Nationaal Coördinator Groningen. Dat onderscheid is absurd en hoogst inefficiënt."
Volgens de Leuvense geoloog had men heel wat verder kunnen staan wat het inschatten en het controleren van de aardbevingsdreiging betreft. "Ik zeg dat op basis van de voortgang in het onderzoek dat bijvoorbeeld de laatste jaren gemaakt is in Oklahoma, een staat in de VS, doorlopend geteisterd door geïnduceerde
Dat de belangen van gaswinning voorrang blijven hebben op de veiligheid noemt hij onverbloemd "pervers"
seismiciteit. Onderzoek onder leiding van universiteiten en geologische dienst heeft daar al heel wat vooruitgang geboekt en bruikbare instrumenten aangeleverd waarmee de regulator en de overheden een gericht beleid kunnen voeren."

Dubbelrol
Er zijn al veel kritische vragen gesteld over de (dubbel)rol van de NAM : als gaswinner, en tegelijk betrokken bij het schadeonderzoek en de schadevergoedingsregeling. Is die vergoeding tot nu toe niet op het krenterige af ?
Professor Sintubin is heel duidelijk : " Ik spreek mij niet uit over het schadevergoedingsproces. De NAM is de maatschappij die het aardgas wint. En eigenlijk is dat de enige rol die de NAM moet spelen. Als regulator moet het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) er op toezien dat die gaswinning op een veilige manier gebeurt en ingrijpen als dat nodig is. De overheid moet instaan voor de veiligheid van de burgers, dus ook instaan voor het onderzoek naar de arrdbevingsdreiging en het aardbevingsrisico en alle maatregelen nemen wat betreft de schade, zonder inmenging door de gaswinner, de NAM."
Hoe denkt de Leuvense hoogleraar over de manier waarop de Groningers al jarenlang reageren ? Geen volksopstand, ingehouden woede, gelatenheid. Hoort dat misschien bij de volksaard van de Groningers ?
" Dat is heel moeilijk in te schatten. Er zijn zoveel verschillende aspecten die hen parten spelen. Als ik het enkel bekijk vanuit het perspectief van de aardbevingsdreiging, dan vind ik persoonlijk dat het mogelijke gevaar een beetje wordt overgedramatiseerd. Er wordt nog te veel vanuit een slachtofferrol gekeken naar de dreiging ('het is immers de fout van de NAM'). Ik vind dat wat de aardbevingsdreiging betreft er meer moet worden gekeken en onderzoek moet worden gedaan naar de earthquake preparedness, net zoals in natuurlijke aardbevingsgebieden. De seismische dreiging op zich is geen onoverkomelijk probleem. Daar kan mee worden geleefd. Trouwens, wat er ook gebeurt met de gaswinning, de komende decennia blijven aardbevingen een realiteit in Groningen."
Overigens schat hij de kans dat er inderdaad een giga-beving toeslaat uiterst klein. Niettemin blijft Sintubin het vreemd vinden dat er nog steeds niet diep genoeg - dieper dan 3 kilometer - onderzoek wordt verricht.
Wel constateert hij dat SodM een veel (pro)actievere rol is gaan spelen en niet meer volledig blind vaart op wat de NAM zegt, vindt en doet.
Manuel Sintubin is hoogleraar geologie aan de KU te Leuven. Hierbij een interview met deze onafhankelijke deskundige (NRC handelsblad 2015).
interviewSintubin.pdf